KHI TRẺ “NÓI” BẰNG CƠ THỂ

TÂM VẬN ĐỘNG – BÀI 2/10

Vận động có thể cho chúng ta biết điều gì về đời sống tâm lý của trẻ?

Một em bé chưa biết nói khóc và co người lại khi khó chịu.

Khi nhìn thấy mẹ, em vươn tay, nghiêng người về phía mẹ.

Một đứa trẻ hào hứng có thể chạy tới, nhún nhảy, kéo tay người lớn.

Khi lo lắng, một trẻ khác có thể thu mình, bám chặt lấy mẹ hoặc đứng bất động trước một tình huống mới.

Chúng ta thường gọi tất cả những điều đó là hành vi.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn một chút, cơ thể và vận động của trẻ có thể cho chúng ta biết điều gì về cách trẻ đang trải nghiệm thế giới xung quanh?

Trước khi có lời nói, trẻ đã có cơ thể

Năm 1956, nhà tâm lý học người Pháp Henri Wallon viết một bài báo có tên:

Importance du mouvement dans le développement psychologique de l’Enfant
— Tầm quan trọng của vận động trong sự phát triển tâm lý của trẻ.

Ngay phần mở đầu, Wallon đưa ra một nhận định rất đáng chú ý:

“Le mouvement est tout ce qui peut témoigner de la vie psychique, et il la traduit tout entière, du moins jusqu’au moment où survient la parole.”

Có thể dịch: “Vận động là tất cả những gì có thể cho thấy đời sống tâm lý và biểu đạt đời sống ấy, ít nhất cho đến khi lời nói xuất hiện.”

Đây là cách Wallon, trong bối cảnh tâm lý học phát triển giữa thế kỷ XX, nhấn mạnh vai trò đặc biệt của cơ thể và vận động trong đời sống tâm lý của trẻ.

Ngay sau đó, ông giải thích rằng trước khi có lời nói, để làm cho người khác hiểu mình, trẻ có những cử chỉ — tức những vận động gắn với nhu cầu, trạng thái và tình huống, có khả năng biểu đạt chúng.

Đây là một ý tưởng rất quan trọng: Trước khi trẻ có thể nói bằng từ ngữ, trẻ đã biểu đạt bằng cơ thể.

Một em bé chưa biết nói vẫn đang giao tiếp

Hãy hình dung một em bé nhìn thấy một món đồ mình muốn.

Em có thể:

• nhìn về phía đồ vật,
• vươn người,
• đưa tay,
• phát ra âm thanh,
• rồi quay sang nhìn người lớn.

Chưa có một câu nói hoàn chỉnh nào.

Nhưng với người chăm sóc quen thuộc, chuỗi ánh mắt, âm thanh và hành động ấy có thể được hiểu như một yêu cầu hướng tới món đồ: “Con muốn cái đó.”

Một tình huống khác.

Khi một người lạ tiến đến quá gần, trẻ quay mặt đi, né người hoặc bám vào cha mẹ.

Những biểu hiện cơ thể ấy có thể cung cấp cho người lớn một manh mối rằng trẻ chưa sẵn sàng hoặc chưa thoải mái với tình huống đang diễn ra.

Hay khi chơi với người lớn, trẻ nhìn, cười, tiến lại gần, chạy đi rồi quay lại chờ được đuổi theo.

Ở đây, vận động không chỉ đưa cơ thể từ điểm A đến điểm B.

Nó đang tham gia vào một cuộc trao đổi giữa trẻ và người khác.

Đây chính là một trong những đóng góp quan trọng trong cách Wallon nhìn nhận vận động.

Trong bài báo năm 1956, ông phân biệt những hình thức vận động khác nhau.

Có những vận động liên quan đến tư thế và thăng bằng.

Có những vận động giúp cơ thể di chuyển trong không gian hoặc tác động lên đồ vật — như đi lại và cầm nắm.

Và có những thay đổi của các bộ phận cơ thể tạo thành tư thế, thái độ và nét mặt.

Nhóm cuối đặc biệt thú vị.

Bởi một sự thay đổi rất nhỏ của cơ thể đôi khi cũng có thể mang thông tin đáng chú ý:

Một ánh mắt tránh đi.

Một khuôn mặt căng lên.

Hai vai co lại.

Một cơ thể nghiêng về phía người khác.

Hai bàn tay chìa ra.

Một cái ôm.

Một bước lùi.

Cơ thể không chỉ thực hiện hành động.

Cơ thể còn tham gia biểu hiện trạng thái của con người đang hành động.

Chúng ta thường nói về cảm xúc như một điều gì đó nằm “bên trong”.

Nhưng cảm xúc cũng có thể được biểu hiện qua cơ thể.

Khi vui, sợ, tức giận, phấn khích hay căng thẳng, chúng ta có thể quan sát thấy những thay đổi ở:

• tư thế,
• nét mặt,
• trương lực cơ,
• nhịp điệu,
• cường độ vận động.

Điều này đặc biệt đáng chú ý ở trẻ nhỏ.

Trong một bài tổng quan học thuật về lý thuyết phát triển sớm của Wallon, René van der Veer (1996) nhấn mạnh vai trò mà Wallon dành cho cảm xúc trong việc hình thành mối liên hệ giữa trẻ và người chăm sóc.

Nói cách khác, trong cách nhìn của Wallon, cảm xúc không chỉ là một trạng thái riêng tư nằm bên trong đứa trẻ. Thông qua những biểu hiện của cơ thể, cảm xúc còn tham gia vào giao tiếp và mối quan hệ với người khác.

Tuy nhiên, ở đây có một giới hạn rất quan trọng: Biểu hiện cơ thể có thể cung cấp manh mối về trạng thái và cách trẻ đang đáp ứng với tình huống, nhưng không phải là một ‘mã’ cho phép chúng ta xác định chính xác trẻ đang cảm thấy hay suy nghĩ điều gì.

Nếu nói: “Vận động có thể cung cấp thông tin về đời sống tâm lý của trẻ”

thì điều đó không có nghĩa: “Nhìn một hành vi là biết trẻ đang nghĩ gì.”

Đây là hai điều hoàn toàn khác nhau.

Một trẻ chạy liên tục có thể đang rất hào hứng.

Nhưng cũng có thể trẻ đang tìm kiếm một loại trải nghiệm cảm giác.

Có thể nhiệm vụ hiện tại quá khó.

Có thể trẻ đang né tránh một yêu cầu.

Có thể môi trường quá kích thích.

Hoặc đơn giản, trẻ rất thích chạy.

Một biểu hiện cơ thể không có một “từ điển” cố định với một ý nghĩa duy nhất.

Vì vậy, quan sát dưới góc nhìn tâm vận động không phải là: “Trẻ làm X nghĩa là trẻ có vấn đề Y.”

Mà nên bắt đầu bằng những câu hỏi:

“Điều gì đang xảy ra trong tình huống này?”

“Hành động của trẻ có thể đang thực hiện chức năng gì?”

“Điều gì thay đổi khi môi trường, yêu cầu hoặc sự hỗ trợ thay đổi?”

Ví dụ, một trẻ từ chối bước lên cầu thăng bằng.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả, chúng ta thấy: Trẻ không thực hiện nhiệm vụ.

Nhưng nếu quan sát quá trình, chúng ta có thể thấy rất nhiều điều khác nhau.

Trẻ có nhìn xuống chân không?

Trẻ có căng cứng cơ thể không?

Trẻ có tìm tay người lớn không?

Khi được hỗ trợ, trẻ tiến lên hay vẫn lùi lại?

Trẻ có quan sát một bạn khác trước khi thử không?

Sau một lần thành công, biểu hiện cơ thể của trẻ thay đổi thế nào?

Lần thứ hai trẻ có cần mức hỗ trợ giống lần đầu không?

Những quan sát ấy chưa cho phép chúng ta “đọc tâm trí” trẻ.

Nhưng chúng có thể giúp nhà chuyên môn hình thành những giả thuyết có cơ sở hơn về cách trẻ tiếp nhận tình huống, tổ chức hành động và thích nghi với yêu cầu của môi trường.

Và quan trọng hơn: Những giả thuyết ấy cần tiếp tục được kiểm chứng qua nhiều hoạt động, nhiều bối cảnh và nhiều lần quan sát.

Trong bài trước, chúng ta đã nói rằng Trị liệu Tâm vận động không đơn giản là cho trẻ thực hiện thật nhiều hoạt động thể chất.

Cách nhìn về cơ thể và vận động ở trên giúp chúng ta hiểu thêm một nền tảng quan trọng của tiếp cận Tâm vận động:

Nếu cơ thể và vận động tham gia vào cách trẻ trải nghiệm, điều chỉnh và tương tác với một tình huống, thì trong quá trình quan sát và can thiệp, cách trẻ thực hiện một hành động đôi khi cung cấp những thông tin quan trọng không kém việc trẻ có thực hiện được hành động đó hay không.

Hãy lấy một trò chơi rất đơn giản: Ném và bắt bóng với nhà trị liệu.

Nếu chỉ quan tâm đến kỹ năng vận động, chúng ta có thể quan sát hoặc đo:

Trẻ ném chính xác không?

Trẻ bắt được bao nhiêu lần?

Trẻ phối hợp tay – mắt thế nào?

Nhưng dưới góc nhìn tâm vận động, chúng ta có thể quan sát thêm:

Trẻ có hướng sự chú ý đến người cùng chơi không?

Trẻ có chờ đến lượt không?

Trẻ có điều chỉnh lực ném theo khoảng cách không?

Khi người kia chưa sẵn sàng, trẻ có nhận ra không?

Khi bắt hụt, trẻ phản ứng thế nào?

Trẻ có tiếp tục trò chơi không?

Trẻ có chủ động yêu cầu thêm một lượt?

Chỉ một trò chơi với quả bóng, nhưng nó có thể tạo ra cơ hội để quan sát nhiều phương diện: vận động – cách trẻ điều chỉnh cơ thể và hành động – sự chú ý – biểu hiện cảm xúc – giao tiếp – tương tác với người khác.

Đó là lý do chữ “tâm” không thể bị bỏ quên khi chúng ta nói về Tâm vận động.

Đây có lẽ là một trong những thay đổi quan trọng nhất trong cách nhìn.

Khi quan sát sự phát triển của trẻ, chúng ta đương nhiên cần biết:

Trẻ làm được gì?

Nhưng đôi khi chúng ta cần thêm một câu hỏi:

Trẻ làm điều đó như thế nào?

Trẻ bước vào một hoạt động mới thế nào?

Trẻ sử dụng cơ thể mình ra sao?

Trẻ điều chỉnh hành động khi hoàn cảnh thay đổi thế nào?

Trẻ phản ứng với thành công và thất bại ra sao?

Trẻ sử dụng ánh mắt, nét mặt, tư thế, khoảng cách và hành động thế nào khi ở cùng người khác?

Những câu hỏi ấy đưa chúng ta ra khỏi cách nhìn vận động chỉ như một tập hợp những “kỹ năng phải đạt”.

Chúng đưa chúng ta đến gần hơn với đứa trẻ đang sống, cảm nhận, hành động và tương tác bằng chính cơ thể của mình.

Wallon viết rằng vận động biểu đạt đời sống tâm lý “ít nhất cho đến khi lời nói xuất hiện”.

Nhưng điều đó không có nghĩa rằng khi trẻ biết nói, cơ thể mất đi vai trò của mình.

Người lớn chúng ta cũng vậy.

Chúng ta có thể nói: “Không sao đâu.”

Nhưng giọng nói run, hai vai căng và bàn tay siết chặt có thể cung cấp thêm một phần thông tin khác.

Ngôn ngữ mở ra cho trẻ một phương thức biểu đạt vô cùng mạnh mẽ.

Nhưng cơ thể không im lặng khi lời nói xuất hiện.

Cơ thể và vận động vẫn tiếp tục tham gia vào cách chúng ta cảm nhận, hành động, biểu đạt và ở cùng người khác.

Có lẽ chúng ta không nên quá vội hỏi: “Tại sao con lại làm như vậy?”

Đôi khi một câu hỏi tốt hơn là: “Cơ thể và hành động của con đang cho chúng ta những manh mối gì về cách con trải nghiệm tình huống này?”

Không phải để gắn nhãn cho trẻ.

Không phải để diễn giải mọi chuyển động thành một vấn đề tâm lý.

Và càng không phải để biến hành vi của trẻ thành một thứ “mật mã” mà người lớn có thể nhìn vào rồi biết chính xác điều gì đang xảy ra bên trong con.

Mà để quan sát trẻ đầy đủ hơn.

Với cha mẹ, có lẽ chúng ta có thể bắt đầu từ ba điều rất đơn giản:

Quan sát trước khi diễn giải.

Nhìn hành động trong bối cảnh mà nó xuất hiện.

Theo dõi những điều lặp lại hoặc thay đổi qua nhiều tình huống và theo thời gian.

Trong thực hành chuyên môn cũng vậy, quan sát cơ thể và vận động chỉ là một nguồn thông tin. Nó cần được đặt bên cạnh lịch sử phát triển, trao đổi với gia đình, quan sát trong nhiều bối cảnh và các đánh giá chuyên môn phù hợp khi cần thiết.

Bởi trước khi một đứa trẻ có thể kể cho chúng ta thế giới của mình bằng lời… cơ thể đã tham gia vào câu chuyện ấy từ rất sớm.

Wallon, H. (1956). Importance du mouvement dans le développement psychologique de l’Enfant. Enfance, 9(2), 1–4. https://doi.org/10.3406/enfan.1956.1508

Van der Veer, R. (1996). Henri Wallon’s Theory of Early Child Development: The Role of Emotions. Developmental Review, 16(4), 364–390. https://doi.org/10.1006/drev.1996.0016