MỘT ĐỨA TRẺ VẬN ĐỘNG TỐT CÓ CHẮC LÀ PHÁT TRIỂN TÂM VẬN ĐỘNG TỐT?

TÂM VẬN ĐỘNG – BÀI 3/10

Không chỉ là “trẻ làm được gì?”, mà còn là “trẻ tổ chức và sử dụng cơ thể mình như thế nào?”

Một đứa trẻ chạy rất nhanh. Con leo cầu thang tốt, nhảy xa, đá bóng mạnh và rất thích những trò chơi vận động.

Nếu chỉ nhìn vào những gì con làm được, chúng ta có thể dễ dàng nhận xét:

“Khả năng vận động của con rất tốt.”

Điều đó có thể đúng.

Nhưng liệu từ đó chúng ta có thể đi thêm một bước và kết luận:

“Vì vậy, chức năng tâm vận động của con cũng tốt”?

Chưa chắc.

Bởi kỹ năng vận động là một phần quan trọng của phát triển tâm vận động, nhưng chưa phản ánh toàn bộ cách một đứa trẻ cảm nhận, tổ chức và sử dụng cơ thể của mình trong hành động, cảm xúc và tương tác với môi trường.

“Con làm được gì?” và “Con làm điều đó như thế nào?”

Hãy thử quan sát hai đứa trẻ cùng chơi bóng.

Cả hai đều có thể chạy tốt, bắt được bóng, ném bóng đúng hướng và phối hợp tay – mắt khá tốt.

Nếu chỉ đánh giá kỹ năng vận động, hai trẻ có thể cho kết quả tương đối giống nhau.

Nhưng hãy tiếp tục quan sát.

Một trẻ có thể nhìn người cùng chơi, chờ bóng, điều chỉnh khoảng cách và thay đổi lực ném tùy theo người đối diện. Khi bắt hụt, trẻ nhặt bóng và tiếp tục. Khi bạn chưa sẵn sàng, trẻ có thể dừng lại.

Như vậy, điều đáng quan sát không chỉ nằm ở việc trẻ có ném được bóng hay không, mà còn ở cách trẻ sử dụng cơ thể và điều chỉnh hành động trong tình huống cụ thể.

Vì vậy, cùng là một kỹ năng ném bóng nhưng:

Ném bóng vào tường và chuyền bóng với một người khác không đặt ra những yêu cầu hoàn toàn giống nhau.

Ở tình huống thứ hai, trẻ không chỉ điều khiển quả bóng mà còn phải điều chỉnh hành động của mình trong mối quan hệ với hành động của người khác.

Tâm vận động không chỉ có một thành phần “vận động”

Một nghiên cứu xây dựng công cụ đánh giá phát triển tâm vận động ở trẻ 5–6 tuổi của Romero Martínez và cộng sự cho thấy một cách tiếp cận rộng hơn.

Trong công cụ Checklist of Psychomotor Activities, các nội dung được tổ chức thành ba nhóm:

• Motor – vận động
• Perceptual – tri giác
• Emotional–social – cảm xúc/xã hội

Điều này không có nghĩa rằng mọi trường phái hay mọi công cụ đánh giá Tâm vận động đều sử dụng cùng một mô hình.

Nhưng nó minh họa một điểm quan trọng:

Phát triển tâm vận động không thể được hiểu chỉ bằng việc trẻ chạy nhanh bao nhiêu, nhảy xa thế nào hay giữ thăng bằng được bao lâu.

Kỹ năng vận động là một phần của bức tranh lớn hơn.

Có thể hình dung đơn giản:

KỸ NĂNG VẬN ĐỘNG
↓
là một phần của
↓
CHỨC NĂNG TÂM VẬN ĐỘNG

Tùy theo mô hình lý thuyết, mục tiêu chuyên môn và công cụ đánh giá, người làm chuyên môn có thể quan tâm đến nhiều phương diện như:

• vận động và phối hợp;
• tri giác và tổ chức hành động;
• cảm nhận và trải nghiệm cơ thể;
• khả năng điều chỉnh hành động;
• cảm xúc trong hoạt động;
• cách sử dụng cơ thể trong tương tác với người khác;
• khả năng thích nghi khi yêu cầu của môi trường thay đổi.

Tuy nhiên, không nên biến những yếu tố này thành một checklist để phụ huynh tự chẩn đoán.

Một biểu hiện riêng lẻ không đủ để kết luận rằng trẻ có khó khăn về tâm vận động.

Điều này thay đổi cách chúng ta quan sát trẻ như thế nào?

Thay vì chỉ hỏi:

“Con có làm được không?”

Hãy thêm:

“Con làm như thế nào?”

Và thêm một câu nữa:

“Điều gì xảy ra khi tình huống thay đổi?”

Ví dụ:

• Trẻ bắt được bóng → Khi bóng đến nhanh hơn thì sao?
• Trẻ đi được cầu thăng bằng → Khi mức hỗ trợ giảm đi thì sao?
• Trẻ hoàn thành đường vận động → Khi phải chờ một bạn khác thì sao?
• Trẻ chơi tốt một mình → Khi một người khác tham gia trò chơi thì sao?
• Trẻ thực hiện tốt khi thành công → Khi thất bại thì sao?

Chính những thay đổi của tình huống đôi khi giúp chúng ta quan sát rõ hơn cách trẻ tổ chức cơ thể, điều chỉnh hành động và thích nghi, thay vì chỉ ghi nhận một kỹ năng đã đạt hay chưa.

Vì sao Tâm vận động không nên trở thành một danh sách bài tập?

Nếu một trẻ khó giữ thăng bằng, chúng ta không thể tự động kết luận:

“Cần tập thăng bằng thật nhiều.”

Nếu trẻ chạy liên tục, cũng không thể mặc định:

“Cần cho trẻ vận động mạnh để xả năng lượng.”

Nếu trẻ vụng về, càng không nên cho rằng:

“Cứ luyện vận động là đủ.”

Trước khi lựa chọn hoạt động, cần tìm hiểu câu hỏi quan trọng hơn:

Khó khăn thực sự nằm ở đâu?

Đó có thể là vấn đề về kỹ năng vận động, cảm nhận cơ thể, điều chỉnh hành động, khả năng thích nghi với thay đổi — hoặc một yếu tố khác cần được đánh giá ở phạm vi chuyên môn phù hợp.

Hoạt động chỉ có ý nghĩa trị liệu khi nó gắn với một mục tiêu được xác định dựa trên đánh giá.

Vậy một đứa trẻ vận động tốt có chắc là phát triển tâm vận động tốt?

Không thể kết luận chỉ từ việc trẻ có kỹ năng vận động tốt.

Một trẻ có thể có thành tích vận động tốt nhưng vẫn có những phương diện khác cần được quan sát và tìm hiểu.

Ngược lại, một trẻ có kỹ năng vận động chưa tốt cũng không có nghĩa rằng toàn bộ chức năng tâm vận động của trẻ đều “kém”.

Điều chúng ta cần là một bức tranh đầy đủ hơn về đứa trẻ.

Bởi trong Tâm vận động, câu hỏi không chỉ là:

“Cơ thể của trẻ làm được gì?”

mà còn là:

“Trẻ cảm nhận, tổ chức và sử dụng cơ thể của mình như thế nào để hành động, điều chỉnh bản thân và tham gia vào thế giới xung quanh?”

Khi bắt đầu đặt câu hỏi đó, chúng ta cũng hiểu rõ hơn vì sao đánh giá Tâm vận động không thể chỉ là một bài kiểm tra kỹ năng vận động.

Tài liệu tham khảo

1. Emck, C., & Bosscher, R. J. (2010). PsyMot: An instrument for psychomotor diagnosis and indications for psychomotor therapy in child psychiatry. Body, Movement and Dance in Psychotherapy, 5(3), 244–256. DOI: 10.1080/17432971003760919.
2. Romero Martínez, S. J., Ordóñez Camacho, X. G., & Gil Madrona, P. (2018). Development of the Checklist of Psychomotor Activities for 5- to 6-Year-Old Children. Perceptual and Motor Skills, 125(6), 1070–1092. DOI: 10.1177/0031512518804359.