TRỊ LIỆU TÂM VẬN ĐỘNG LÀ GÌ?

Vì sao không đơn giản là “cho trẻ vận động”?

Khi nghe đến Trị liệu Tâm vận động (Psychomotor Therapy), nhiều người có thể hình dung đến một căn phòng với bóng, thảm, cầu thăng bằng, đường đi vận động… và một đứa trẻ đang chạy, nhảy, bò, leo trèo.

Nhìn từ bên ngoài, điều đó rất dễ dẫn đến một câu hỏi: “Vậy Tâm vận động có phải đơn giản là cho trẻ tập vận động không?”

Câu trả lời là: Không chỉ như vậy.

Chạy, nhảy, giữ thăng bằng hay phối hợp cơ thể có thể xuất hiện trong một buổi trị liệu. Nhưng điều làm cho một hoạt động trở thành Trị liệu Tâm vận động không nằm đơn thuần ở việc trẻ vận động bao nhiêu hay thực hiện động tác tốt đến mức nào.

Điều quan trọng hơn là:

• Trẻ đang trải nghiệm cơ thể mình như thế nào?
• Trẻ phản ứng ra sao trước một tình huống?
• Trẻ điều chỉnh hành động của mình thế nào?
• Trẻ cảm nhận và biểu đạt cảm xúc ra sao?
• Trẻ sử dụng cơ thể như thế nào trong mối quan hệ với người khác và với môi trường?

Để hiểu điều này, chúng ta cần bắt đầu từ chính cách Tâm vận động nhìn nhận con người.

1. Tâm vận động bắt đầu từ một cách nhìn toàn diện về con người

Trong bài tổng quan Psychomotor Therapy and Psychiatry: What’s in a Name?, Michel Probst và cộng sự (2010) cho rằng Trị liệu Tâm vận động dựa trên một quan điểm toàn diện về con người, xuất phát từ sự thống nhất giữa cơ thể và tâm trí.

Theo cách tiếp cận này, con người không được nhìn nhận như những phần hoàn toàn tách biệt:

Nhận thức – Cảm xúc – Cơ thể – Hành động – Đời sống xã hội.

Các yếu tố này có sự liên hệ và tác động qua lại với nhau.

Vì vậy, khi quan sát một đứa trẻ đang vận động, chúng ta không nhất thiết chỉ nhìn vào những câu hỏi:

• Con có giữ thăng bằng được không?
• Con có bắt được bóng không?
• Con chạy có nhanh không?

Chúng ta còn có thể quan sát:

• Con có nhận biết cơ thể mình không?
• Con điều chỉnh lực và tốc độ như thế nào?
• Khi thất bại, con phản ứng ra sao?
• Con có dám thử một trải nghiệm mới không?
• Con có thể chờ đợi, phối hợp hoặc thay đổi hành động khi chơi cùng người khác không?
• Con có nhận ra trạng thái của chính mình trong lúc hoạt động không?

Đó là lúc chúng ta bắt đầu đi từ “vận động” sang “tâm vận động”. 

2. Hai phương tiện trung tâm của Trị liệu Tâm vận động: cơ thể và hoạt động

Probst và cộng sự định nghĩa Psychomotor Therapy là một phương pháp trị liệu sử dụng body awareness – nhận biết/cảm nhận cơ thể và physical activities – các hoạt động thể chất, vận động như những nền tảng của phương pháp.

Điểm này rất quan trọng. Trong Tâm vận động, cơ thể không chỉ là thứ cần được huấn luyện. Cơ thể còn là nơi con người cảm nhận, trải nghiệm và hành động.

Một hoạt động vận động vì thế có thể tạo ra một tình huống để trẻ trải nghiệm chính mình. 

2.1. Ví dụ: Cùng là bước qua một chướng ngại vật…

Hãy tưởng tượng một hoạt động rất đơn giản: trẻ cần bước qua một chướng ngại vật.

Nhưng mỗi trẻ có thể bước vào tình huống ấy theo một cách hoàn toàn khác:

• Một trẻ bước qua ngay.
• Một trẻ đứng rất lâu để quan sát.
• Một trẻ liên tục hỏi người lớn giúp đỡ.
• Một trẻ lao qua rất nhanh mà ít điều chỉnh.
• Một trẻ thử, thất bại rồi bỏ cuộc.
• Một trẻ thất bại, thay đổi cách làm và thử lại.

Nếu chúng ta chỉ quan tâm đến kết quả: “Trẻ có vượt qua được chướng ngại vật hay không?” thì chúng ta đang nhìn chủ yếu vào thành tích vận động.

Nhưng nếu quan sát cả cách trẻ bước vào tình huống, cảm nhận cơ thể, điều chỉnh hành động, phản ứng với khó khăn và tương tác với nhà trị liệu, chúng ta đang nhìn đứa trẻ ở một bình diện rộng hơn.

Điều đáng quan tâm khi ấy không chỉ là: “Trẻ đã làm được gì?” mà còn là: “Trẻ đã trải nghiệm điều gì và phản ứng như thế nào trong quá trình thực hiện hoạt động?”

3. Vì sao Trị liệu Tâm vận động không phải là “tập thể dục có trị liệu”?

Probst và cộng sự nhấn mạnh một điểm đáng chú ý: Tâm vận động nằm ở vùng giao nhau giữa hoạt động thể chất và trị liệu tâm lý.

Hoạt động vận động tạo ra những trải nghiệm thật.

Trong trải nghiệm ấy, một người có thể bộc lộ những cách phản ứng quen thuộc của mình: né tránh, vội vàng, căng thẳng, mất kiểm soát, sợ thất bại, tìm kiếm sự hỗ trợ, hợp tác, cạnh tranh…

Nhà trị liệu có thể sử dụng chính những trải nghiệm đang diễn ra để giúp người tham gia nhận biết, trải nghiệm và tìm kiếm những cách phản ứng khác.

Bởi vậy, cùng một quả bóng, một chiếc thảm hay một trò chơi vận động:

• có thể chỉ là một hoạt động vui chơi;
• có thể là một bài tập thể chất;
• và cũng có thể trở thành một phương tiện trị liệu.

3.1. Sự khác biệt không nằm ở dụng cụ

Một quả bóng không tự nó trở thành một phương tiện trị liệu.

Một chiếc cầu thăng bằng cũng không tự động biến hoạt động của trẻ thành Trị liệu Tâm vận động.

Sự khác biệt nằm ở mục tiêu, cách tổ chức trải nghiệm, cách nhà trị liệu quan sát và tương tác, cũng như ý nghĩa của trải nghiệm đối với người tham gia.

Đây là một trong những điểm quan trọng giúp chúng ta phân biệt giữa một hoạt động vận động thông thường và một hoạt động được sử dụng như phương tiện trong Trị liệu Tâm vận động.

4. Hai hướng tiếp cận trong Trị liệu Tâm vận động

Probst và cộng sự mô tả hai hướng tiếp cận lớn trong Trị liệu Tâm vận động:

4.1. Định hướng hành động – Action-oriented

Trọng tâm được đặt nhiều hơn vào hoạt động và sự phát triển những năng lực thể chất cũng như tâm lý.

4.2. Định hướng trải nghiệm – Experience-oriented

Hoạt động được sử dụng để tạo ra trải nghiệm.

Người tham gia có cơ hội nhận biết những cảm xúc, suy nghĩ và phản ứng xuất hiện trong chính trải nghiệm đó, từ đó khám phá những cách phản ứng khác.

Hai hướng tiếp cận này không nhất thiết loại trừ nhau.

Một hoạt động có thể bắt đầu bằng hành động nhưng đồng thời mở ra những trải nghiệm liên quan đến: Cơ thể – Cảm xúc – Bản thân – Người khác.

Đây cũng là một trong những lý do chúng ta không nên đánh đồng Trị liệu Tâm vận động với một chương trình đơn thuần luyện kỹ năng vận động.

5. Mối quan hệ với nhà trị liệu cũng là một phần của trị liệu

Một chi tiết quan trọng trong bài viết của Probst và cộng sự là mối quan hệ giữa người tham gia và nhà trị liệu tâm vận động được xem như một thành tố trung tâm.

Điều này làm thay đổi cách chúng ta nhìn một buổi trị liệu.

Nhà trị liệu không đơn giản đứng bên ngoài để: “Ra bài – trẻ thực hiện – chấm kết quả.”

Nhà trị liệu còn tạo ra một môi trường đủ an toàn để người tham gia có thể thử nghiệm, cảm nhận, phản ứng và hình thành những trải nghiệm mới.

Vì thế, cách nhà trị liệu hiện diện, quan sát, hỗ trợ và tương tác với trẻ cũng là một phần đáng chú ý trong quá trình trị liệu.

Đôi khi điều đáng quan sát không chỉ là: “Trẻ đã làm được gì?” mà còn là: “Trẻ đã trải nghiệm điều gì khi thực hiện hoạt động đó?”

6. Một đứa trẻ vận động tốt có cần quan tâm đến Tâm vận động không?

Đây là một câu hỏi thú vị. Một trẻ có thể chạy nhanh, nhảy xa, leo trèo tốt – nghĩa là trẻ có nhiều kỹ năng vận động tốt.

Nhưng điều đó chưa tự động cho chúng ta biết trẻ:

• cảm nhận cơ thể mình như thế nào;
• điều chỉnh hành động trong những tình huống khác nhau ra sao;
• phản ứng thế nào khi thất bại;
• sử dụng cơ thể trong tương tác với người khác như thế nào;
• trải nghiệm cảm xúc của mình trong hoạt động ra sao.

Vì vậy, cần phân biệt: Kỹ năng vận động và chức năng tâm vận động có liên quan với nhau, nhưng không phải là hai khái niệm đồng nhất.

Một đứa trẻ thực hiện tốt nhiều kỹ năng vận động chưa đủ để chúng ta kết luận về toàn bộ cách trẻ cảm nhận, tổ chức và sử dụng cơ thể trong những tình huống khác nhau.

Đây cũng là một chủ đề sẽ được tiếp tục làm rõ trong những bài tiếp theo của series Trị liệu Tâm vận động.

7. Khoa học đang đứng ở đâu?

Một cách tiếp cận khoa học cần tránh hai thái cực.

Một mặt, không nên xem Tâm vận động đơn giản là “cho trẻ vận động”.

Mặt khác, cũng không nên vì nhìn thấy mối liên hệ giữa cơ thể, cảm xúc và tâm lý mà suy ra rằng Trị liệu Tâm vận động có thể giải quyết mọi khó khăn phát triển.

Ngay trong bài tổng quan năm 2010, Probst và cộng sự cũng thừa nhận Psychomotor Therapy vẫn là một lĩnh vực đang phát triển và cần thêm nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của các can thiệp ở những nhóm đối tượng và bối cảnh khác nhau.

Đặc biệt, bài viết của Probst tập trung chủ yếu vào lĩnh vực sức khỏe tâm thần.

Vì vậy, khi bàn riêng về trẻ em, trẻ tự kỷ hay các rối loạn phát triển, chúng ta cần xem xét những nghiên cứu được thực hiện trực tiếp trên các nhóm trẻ đó, thay vì suy rộng kết luận từ những nhóm đối tượng khác.

Đó cũng là nguyên tắc mà series Trị liệu Tâm vận động của Trung tâm Can thiệp sớm Tâm Đức hướng tới:

1. Hiểu đúng khái niệm.
2. Xác định đúng mục tiêu.
3. Nói đúng mức mà bằng chứng khoa học cho phép.

8. Có lẽ chúng ta cần thay đổi câu hỏi

Khi quan sát một đứa trẻ, thay vì chỉ hỏi: “Trẻ vận động có tốt không?”

chúng ta có thể bắt đầu bằng một câu hỏi rộng hơn:

“Trẻ cảm nhận, tổ chức và sử dụng cơ thể của mình như thế nào để hành động, thích nghi và tương tác với thế giới xung quanh?”

Khi câu hỏi thay đổi, cách chúng ta quan sát một đứa trẻ cũng bắt đầu thay đổi.

Và đó chính là cánh cửa đầu tiên để hiểu về Trị liệu Tâm vận động.

Bài viết thuộc series chuyên môn về Trị liệu Tâm vận động của Trung tâm Can thiệp sớm Tâm Đức. Trong những bài tiếp theo, chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu về chức năng tâm vận động, sự khác biệt giữa kỹ năng vận động và tâm vận động, cũng như những bằng chứng nghiên cứu liên quan đến trẻ em và các nhóm trẻ có khó khăn phát triển.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Probst, M., Knapen, J., Poot, G., & Vancampfort, D. (2010). Psychomotor therapy and psychiatry: What’s in a name? The Open Complementary Medicine Journal, 2, 105–113. DOI: 10.2174/1876391X01002010105.